BA TRỤ CỘT ĐỂ VIỆT NAM VƯƠN TẦM CƯỜNG QUỐC BIỂN

Theo znews.vn - 28/07/2026

Việt Nam có lợi thế lớn về vị trí địa lý, đường bờ biển và hệ thống cảng nước sâu. Nhưng lợi thế tự nhiên thôi chưa đủ để trở thành một quốc gia biển mạnh. Ba trụ cột quan trọng là: Cảng xanh – Cảng số – Doanh nghiệp dẫn dắt. Cảng xanh để phát triển bền vững.Cảng số để tối ưu vận hành bằng dữ liệu và công nghệ.Doanh nghiệp mạnh để kết nối Việt Nam sâu hơn vào chuỗi logistics toàn cầu. Điều quan trọng không chỉ là xây thêm cảng, mà là nâng cao năng lực quản trị, công nghệ và khả năng làm chủ chuỗi giá trị. Việt Nam đã có lợi thế từ biển.Bước tiếp theo là biến lợi thế đó thành năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ngày 28/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Một trong những mục tiêu đến năm 2030 là xây dựng nền tảng vững chắc để Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam là quốc gia biển mạnh, giàu từ biển, phát triển bền vững từ biển, có nền quản trị hiện đại, khoa học, công nghệ tiên tiến...

Trong cuộc trao đổi với Tri Thức - Znews, Tổng giám đốc CTCP Tư vấn thiết kế cảng - kỹ thuật biển (Portcoast) Phạm Anh Tuấn cho rằng muốn Việt Nam chuyển từ quốc gia có nhiều cảng biển thành một quốc gia hàng hải mạnh, làm chủ sâu hơn các chuỗi giá trị biển và logistics quốc tế, cần có sự kết hợp đồng bộ 3 trụ cột cảng xanh, cảng số và các tập đoàn, doanh nghiệp dẫn dắt.

Doanh nghiệp dẫn dắt quốc gia giàu từ biển bằng cách nào?

- Nghị quyết 20-NQ/TW nêu rõ việc chuyển mạnh tư duy từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại; từ phát triển kinh tế biển sang phát triển quốc gia mạnh về biển... Theo ông, công cụ nào để chuyển mạnh những tư duy này?

- Trước tiên, cần phải nói rõ Nghị quyết 20-NQ/TW đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển biển: Từ khai thác tài nguyên sang quản trị biển hiện đại; phát triển từng ngành riêng lẻ sang phát triển quốc gia biển mạnh dựa trên khoa học, công nghệ, dữ liệu số và quản trị tổng hợp. Nghị quyết đồng thời xác định chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và phát triển các doanh nghiệp biển giữ vai trò dẫn dắt, nhất là các tập đoàn, tổng công ty quy mô lớn, là những động lực quan trọng.

Việt Nam có nguồn tài nguyên biển dồi dào. Chỗ nào có dầu khí thì khai thác dầu khí, chỗ nào có thể làm cảng được là khai thác cảng, chỗ nào làm được điện gió thì khai thác điện gió, chỗ nào có đánh bắt thủy sản thì chúng ta đánh bắt. Đó là "khai thác" và cũng là tình trạng diễn ra từ xưa đến nay.

Còn quản trị biển là sự phối hợp giữa các không gian của ngành kinh tế biển. Hiện nay, chúng ta không chỉ khai thác biển đơn thuần mà còn phải "nuôi biển" để biển tiếp tục phát triển theo hướng bền vững.

Để chuyển đổi tư duy, đầu tiên chúng ta phải có nhận thức về việc này; sau đó là bắt đầu xây dựng quy định, thể chế phát triển kinh tế biển, đồng thời có một quy hoạch không gian biển hợp lý, tối ưu.

Có thể thấy việc quy hoạch khai thác tài nguyên biển từ trước đến nay thường được thực hiện theo chức năng, nhiệm vụ của từng bộ, ngành. Chẳng hạn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phụ trách khai thác thủy sản; Bộ Công Thương phụ trách năng lượng, dầu khí; Bộ Xây dựng (trước đây là Bộ Giao thông vận tải) phụ trách cảng biển, vận tải biển... Mặc dù trong quá trình lập quy hoạch vẫn có sự lấy ý kiến các bộ, ngành, nhưng như vậy là chưa đủ.

Cách đây vài năm, chúng ta đã có quy hoạch không gian biển. Tuy nhiên, quy hoạch này chưa được thực hiện đủ kỹ, chưa phân tích và kết hợp các ngành kinh tế với nhau một cách chặt chẽ; đâu đó vẫn còn sự chồng chéo giữa khai thác thủy sản, bảo vệ nguồn lợi thủy sản với phát triển năng lượng; hoặc giữa phát triển năng lượng, cụ thể là điện gió, với vận tải biển.

Hiện nay, Việt Nam cần có một quy hoạch không gian biển thống nhất. Điều này đòi hỏi sự đồng tâm, hiệp lực giữa các ngành kinh tế cũng như các địa phương.

- Điểm chú ý là Nghị quyết 20-NQ/TW đặt doanh nghiệp biển vào vai trò dẫn dắt. Trong bối cảnh hiện nay, Nhà nước và doanh nghiệp cần phân vai, hợp lực thế nào?

- Nghị quyết 20-NQ/TW đặt yêu cầu phát triển mạnh doanh nghiệp biển giữ vai trò dẫn dắt; hình thành các tập đoàn nhà nước và tư nhân quy mô lớn, có năng lực cạnh tranh quốc tế; đồng thời tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với các tập đoàn đa quốc gia để tham gia sâu vào chuỗi giá trị đại dương toàn cầu.

Tôi cho rằng đây là định hướng phù hợp với đặc điểm của ngành hàng hải. Phát triển cảng cửa ngõ, cảng trung chuyển, đội tàu, logistics, năng lượng và nền tảng số đều đòi hỏi vốn đầu tư lớn, công nghệ cao, năng lực quản trị và mạng lưới thị trường quốc tế.

Vì vậy, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có sự phân vai và hợp lực rõ ràng giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Trong đó, Nhà nước sẽ đầu tư mang tính dẫn dắt vốn mồi, tạo hành lang, xây dựng cơ sở hạ tầng dùng chung như luồng hàng hải, hệ thống báo hiệu hàng hải, quản lý, giám sát tàu thuyền hay hạ tầng giao thông kết nối sau cảng... Còn cảng, thiết bị khai thác cảng như thế nào thì hãy để cho khối doanh nghiệp, tập đoàn đảm nhận đầu tư.

Thực tiễn Cái Mép - Thị Vải cho thấy mô hình hiệu quả là "Nhà nước kiến tạo - doanh nghiệp đầu tư". Nhà nước thực hiện quy hoạch dài hạn, đầu tư luồng hàng hải, giao thông kết nối và hạ tầng công cộng dùng chung; còn doanh nghiệp trong nước, FDI, hãng tàu và nhà khai thác cảng quốc tế đầu tư bến cảng, thiết bị, công nghệ và tổ chức nguồn hàng. Sự kết hợp này đã tạo nên một cụm cảng nước sâu hiện đại và kết nối trực tiếp với mạng vận tải biển toàn cầu.

Tuy nhiên, vai trò dẫn dắt không nên được đánh giá chỉ bằng quy mô vốn. Đối với các dự án cảng cửa ngõ và trung chuyển quốc tế, nhà đầu tư phải đồng thời có kinh nghiệm khai thác cảng, mạng lưới hãng tàu và logistics, khả năng cam kết nguồn hàng, năng lực công nghệ, quản trị xanh - số và kế hoạch phát triển chuỗi cung ứng trong nước.

Các tập đoàn dẫn dắt cần tạo hiệu ứng lan tỏa thông qua liên kết với doanh nghiệp vừa và nhỏ, cơ sở nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ, từng bước giúp doanh nghiệp Việt Nam làm chủ dữ liệu, công nghệ và các dịch vụ hàng hải có giá trị gia tăng cao.

Cảng xanh là mục tiêu phát triển, cảng số là nền tảng và phương thức quản trị, các tập đoàn, doanh nghiệp là lực lượng tổ chức thực hiện và dẫn dắt thị trường.

Tổng giám đốc Phạm Anh Tuấn

Một điều quan trọng khác, trong 9 nhiệm vụ mà Chính phủ yêu cầu các bộ, cơ quan ngang bộ, UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chủ động xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện quyết liệt, đồng bộ, có 3 nhóm nhiệm vụ đặc biệt quan trọng đối với lĩnh vực hàng hải, gồm phát triển doanh nghiệp biển; phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao; và đột phá phát triển các ngành kinh tế biển hiện đại, xanh, thông minh và các ngành kinh tế biển mới.

Theo tôi, 3 nội dung này cần được nhìn nhận trong một chỉnh thể thống nhất: Cảng xanh là mục tiêu phát triển, cảng số là nền tảng và phương thức quản trị, các tập đoàn, doanh nghiệp là lực lượng tổ chức thực hiện và dẫn dắt thị trường.

Cảng xanh xác lập đích đến, cảng số cung cấp dữ liệu và công cụ quản trị

- Nghị quyết 20 cũng đặt mục tiêu hoàn thiện hệ thống cảng biển theo hướng xanh, thông minh, hiện đại. Theo ông, để hoàn thiện hệ thống cảng xanh, cần thay đổi những gì từ quy hoạch, đầu tư đến vận hành cảng?

- Về phát triển cảng xanh, không nên chỉ được hiểu là thay thế một số thiết bị diesel bằng thiết bị điện hoặc bổ sung cây xanh trong khu cảng. Đó phải là sự chuyển đổi toàn diện trong suốt vòng đời cảng biển, từ quy hoạch, thiết kế, xây dựng đến khai thác, bảo trì và kết nối logistics sau cảng.

Nội hàm của cảng xanh bao gồm sử dụng hiệu quả tài nguyên và năng lượng; giảm phát thải khí nhà kính; kiểm soát nước thải, chất thải, tiếng ồn và sự cố môi trường; bảo vệ hệ sinh thái biển; phát triển năng lượng sạch, cấp điện bờ và phương tiện vận tải ít phát thải; đồng thời nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đối với cảng xây dựng mới, cần áp dụng nguyên tắc "xanh ngay từ thiết kế". Điều này có nghĩa là tối ưu quy hoạch không gian, vật liệu, nạo vét, dòng chảy và bồi xói; bố trí đồng bộ hạ tầng cấp điện bờ, trạm sạc, năng lượng tái tạo và thiết bị xếp dỡ sử dụng điện. Trong khi với cảng hiện hữu, cần chuyển đổi theo vòng đời tài sản và thời hạn khấu hao thiết bị.

Quyết định số 876/QĐ-TTg đã xác lập lộ trình từ năm 2031, cảng đầu tư mới hoặc đầu tư bổ sung phải sử dụng phương tiện, thiết bị điện, năng lượng xanh hoặc giải pháp tương đương; từ năm 2040 chuyển đổi thiết bị tại các cảng hiện hữu; đến năm 2050 toàn bộ phương tiện, trang thiết bị cảng và báo hiệu hàng hải phải đáp ứng yêu cầu này.

"Xanh" phải được đo bằng kết quả thực chất, phù hợp với 3 nhóm tiêu chí là cam kết và sẵn sàng; hành động và thực hiện; hiệu lực và hiệu quả. Vì vậy, mỗi cảng cần có kiểm kê phát thải, mục tiêu giảm phát thải theo giai đoạn, hệ thống quản lý năng lượng và chỉ số đánh giá trên đơn vị hàng hóa thông qua.

Cần nhấn mạnh rằng cảng xanh không thể tách khỏi cảng số, bởi không có dữ liệu thì khó chứng minh mức giảm phát thải và hiệu quả sử dụng tài nguyên.

- Nếu cảng xanh không thể tách rời cảng số, vậy cảng số đóng vai trò gì trong quá trình xanh hóa cảng?

- Cảng số không đơn thuần là số hóa thủ tục hay trang bị một số phần mềm rời rạc. Nội hàm cảng số cần được tổ chức trên 2 cấu phần.

Thứ nhất là hạ tầng số của tài sản cảng, gồm mô hình BIM-GIS, bản sao số (Digital Twin), dữ liệu khảo sát, luồng hàng hải, công trình ngầm, thiết bị và hệ thống cảm biến IoT.

Thứ hai là hệ thống quản lý dòng chảy khai thác, trong đó hệ thống quản lý khai thác bến cảng (TOS) của từng doanh nghiệp phải được liên thông với Hệ thống cộng đồng cảng (PCS), kết nối doanh nghiệp cảng, hãng tàu, logistics và cơ quan quản lý nhà nước.

Nếu BIM là nền tảng dữ liệu vòng đời công trình thì Digital Twin là môi trường vận hành, liên tục cập nhật dữ liệu thực tế để mô phỏng, dự báo và hỗ trợ quyết định. Trên nền tảng đó, cảng có thể mô phỏng phương án xếp dỡ, điều phối tàu đến đúng thời điểm, tối ưu bãi và cổng cảng, dự báo bảo trì thiết bị, quản lý điện năng và phát thải, giám sát môi trường, cũng như chuẩn bị trước các kịch bản ứng phó sự cố.

Như vậy, cảng số không chỉ làm tăng năng suất mà còn trực tiếp tạo điều kiện thực hiện mục tiêu cảng xanh.

Năng lực cạnh tranh của cảng biển tương lai ngày càng phụ thuộc vào tốc độ xử lý, tính minh bạch, khả năng dự báo và độ tin cậy của toàn chuỗi cung ứng.

Tổng giám đốc Portcoast Phạm Anh Tuấn

Một trong những dự án tiêu biểu là cảng Gemalink ở Cái Mép. Cảng này đã được công nhận tiêu chuẩn cảng xanh của Cục Hàng hải Việt Nam, là mắt xích quan trọng trong hành lang vận tải xanh thế giới. Đây cũng là điểm đến thường xuyên của các siêu tàu container sử dụng năng lượng sạch.

Cơ sở hạ tầng cảng Gemalink cũng đã được tư vấn Portcoast số hóa theo mô hình BIM và hướng đến bản sao số Digital Twin. Cảng này đồng thời ứng dụng số hóa trên cả cơ sở hạ tầng và hoạt động khai thác với 2 ứng dụng SmartPort và SmartGate.

SmartPort cho phép khách hàng thực hiện các hoạt động giao nhận, nâng hạ, đóng rút và các dịch vụ cảng khác một cách nhanh chóng và chính xác, mất khoảng 10 phút cho một bộ lệnh, thay vì 3-4 giờ như trước đây.

SmartGate sử dụng AI để tự động nhận diện các thông tin như số container, biển số xe, biển số rơ-mooc, số niêm chì, giấy phép lái xe, căn cước công dân, giấy chứng nhận kiểm định tải trọng... và đối chiếu với dữ liệu đã được khai báo trước đó. Toàn bộ quá trình xác thực và đóng/mở barie (thanh chắn) cổng diễn ra tự động chỉ trong vòng 5-7 giây, đồng thời đảm bảo độ chính xác cao với mức độ nhận diện tự động.

Ứng dụng này đồng thời kết nối các bên liên quan trong chuỗi cung ứng logistics, từ đó tối ưu hóa hoạt động vận tải container, giảm thiểu lãng phí và chi phí.

Quay trở lại vấn đề chung, định hướng lâu dài phải là hình thành cảng biển số quốc gia với kiến trúc dữ liệu, tiêu chuẩn kết nối và nền tảng PCS thống nhất, thay vì để từng cảng đầu tư riêng lẻ, không liên thông. Năng lực cạnh tranh của cảng biển tương lai sẽ không chỉ được quyết định bởi chiều dài cầu cảng hay số lượng thiết bị, mà ngày càng phụ thuộc vào tốc độ xử lý, tính minh bạch, khả năng dự báo và độ tin cậy của toàn chuỗi cung ứng.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng cảng xanh sẽ xác lập đích đến, cảng số cung cấp dữ liệu và công cụ quản trị, các tập đoàn, doanh nghiệp huy động vốn, công nghệ, nhân lực và mạng lưới thị trường để biến chủ trương thành năng lực cạnh tranh thực tế.

- Cảm ơn ông đã chia sẻ!